Bagaragaje ko gutinda kwemeza ayo mategeko no kutayashyira mu bikorwa bibangamira imikorere y’inzego z’Umuryango wa Afurika y’Iburasirazuba (EAC), bikadindiza intego z’ubufatanye n’iterambere ry’akarere, ndetse n’ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano awushyiraho.

Ibi byagarutsweho mu biganiro byahuje abadepite bahagarariye u Rwanda muri EALA bagize Komite ishinzwe Amategeko n’inzego zitandukanye zo mu gihugu. Byari bigamije gukusanya ibitekerezo n’ibyifuzo bizifashishwa mu gutegura raporo izashyikirizwa Inteko Rusange ya EALA.

Ibiganiro nk’ibi biteganyijwe no mu bindi bihugu bigize uyu muryango, kugira ngo buri gihugu kigaragaze ibibazo gihura na byo mu gushyira mu bikorwa amategeko n’ingamba zafasha kubikemura.

Abadepite bagaragaje ko u Rwanda rwagiye rwemeza amategeko n’amasezerano atandukanye ya EAC agamije guteza imbere ubufatanye mu nzego zirimo ubwikorezi bw’ibicuruzwa, imikorere ya gasutamo n’umutekano. Icyakora, hari ibindi bihugu bikomeje gutinda kwemeza cyangwa gushyira mu bikorwa amwe muri ayo mategeko n’amasezerano.

Ingaruka zo gutinda kwemeza amategeko

Amategeko ya EAC anyura mu nzira ziteganywa n’amasezerano ashyiraho uyu muryango. Ingingo ya 62 y’ayo masezerano igaragaza ko itegeko ry’Umuryango rishingira ku mushinga wemejwe na EALA, ugashyikirizwa abakuru b’ibihugu binyamuryango kugira ngo bawushyireho umukono.

Ingingo ya 63 iteganya ko iyo umushinga w’itegeko utashyiriweho umukono mu mezi atatu uhereye igihe wemejwe na EALA, usubizwa muri iyo Nteko, hagaragazwa impamvu n’ibikwiye kongera gusuzumwa. Ibi bisaba ubufatanye bw’inzego zitandukanye, cyane cyane EALA n’abakuru b’ibihugu.

Ingingo ya 8 y’amasezerano ashyiraho EAC isaba ibihugu binyamuryango gushyiraho no gushyira mu bikorwa amategeko akenewe kugira ngo amasezerano y’Umuryango agire agaciro muri ibyo bihugu. Inagaragaza ko amategeko n’inzego z’Umuryango bigomba guhabwa uburemere bwihariye mu bibazo birebana n’ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano yawo.

Depite Uwumukiza Françoise yavuze ko hari imishinga myinshi y’amategeko yemejwe na EALA, igashyikirizwa abakuru b’ibihugu ngo bayishyireho umukono, ariko imwe muri yo ikomeje gutinda.

Ati “Ubundi aya mategeko iyo tugiye kuyatora anyura mu nzira nyinshi ku buryo igihe agiye kwemezwa abadepite bose bahagarariye ibihugu baba bayazi. Haba hari igihe gihagije cyo kuyatekerezaho, ku buryo iyo igihugu kimwe kibonye itegeko runaka kitemeranya na ryo kiba gishobora kubigaragaza. Kandi kugira ngo itegeko ryemezwe, bisaba ko abanyamuryango baryemera.”

Yagaragaje ko ikibazo atari uko ibihugu bitamenyeshwa ibikubiye muri ayo mategeko, ahubwo ko hari ibitinda kuyemeza kandi byaragize uruhare mu kuyasuzuma no kuyaganiraho.

Ati “Ikibazo gihari ni uko aya mategeko kugeza ubwo yemezwa ibihugu biba biyazi kandi byaranagaragaje ko biyemera, ariko byagera mu kuyemeza no kuyashyira mu bikorwa mu bihugu byabyo bikabagora, ntibanatanga ibisobanuro bihagije ku mpamvu bitinda.”

Uretse gutinda kwemeza amategeko, iyi komite yanagaragaje ko hari ibihugu bitubahiriza inshingano yo gutanga imisanzu igenewe ibikorwa bya EAC.

Abadepite bagaragaje ko ibi bibangamira imikorere y’Umuryango, cyane cyane iyo ibyo bihugu bikomeza kugira abakozi babihagarariye mu nzego zawo, bafite uburenganzira bwo guhembwa no gukoresha umutungo wawo, kandi bitujuje inshingano zabyo z’imari.

Hasabwe kuvugurura amasezerano ashyiraho EAC

Umuyobozi w’Ishami rishinzwe Sosiyete Sivile n’Imitwe ya Politiki mu Rwego rw’Igihugu rw’Imiyoborere (RGB), Kazayire Judith, yavuze ko hakwiye kongera gusuzumwa amasezerano ashyiraho EAC, akavugururwa akajyana n’uko uyu muryango wagutse ndetse n’ibibazo byagaragaye mu mikorere yawo.

Yagaragaje ko ayo masezerano yashyizweho umukono mu 1999, ubwo uyu muryango wari ugizwe n’ibihugu bitatu, akwiye kongerwamo ingingo zafasha gukemura ibibazo by’imikorere, zirimo iziteganya ibihano ku bihugu bitubahiriza inshingano zabyo.

Ati “Hakwiye gutekerezwa ku bihano byajya bihabwa ibihugu bigaragaza gutinda cyangwa kutubahiriza ibiteganywa n’amasezerano. Hakwiye kandi guhindurwa amwe mu mabwiriza agenga gutora no kwemeza amategeko, hakajya harebwa ubwiganze bw’amajwi aho kurindira ko buri gihugu cyose cyemera itegeko. Ibi byatuma nta mategeko ajya asubizwa inyuma kubera igihugu kimwe kitaryemeye kandi ari mu nyungu z’akarere kose.”

Icyifuzo cyo guhindura uburyo amategeko yemezwa kigamije kugabanya igihe bimara. Icyakora, gisaba gusuzumwa harebwa niba gihuye n’amahame n’ibiteganywa mu masezerano ashyiraho EAC.

Ibitekerezo n’ibyifuzo byatanzwe muri ibi biganiro bizashyirwa muri raporo izagezwa ku Nteko Rusange ya EALA. Izabihuza n’ibizava mu biganiro byo mu bindi bihugu binyamuryango, kugira ngo hagenwe ingamba zo gukemura ibibazo bikibangamiye imikorere n’ishyirwa mu bikorwa ry’amategeko ya EAC.